Γράφει η Δικηγόρος Μαριλένα Σύψα | Δικηγορικό γραφείο εργατικού δικαίου Δημήτρης Βλαχόπουλος & συνεργάτες
Τι είναι οι ρήτρες
Οι ρήτρες (ή αλλιώς όροι) μπορούν είτε να ενσωματωθούν στο αρχικό κείμενο της σύμβασης είτε να υπογραφούν με ξεχωριστό έγγραφο από τα συμβαλλόμενα μέρη. Σε κάθε περίπτωση, αποτελούν προϊόν συμφωνίας. Στο πεδίο όμως του εργατικού δικαίου, η ανάγκη του εργαζόμενου για βιοπορισμό και άρα η άμεση εξάρτησή του από το προϊόν της εργασίας του, τον μισθό που του παρέχει ο εργοδότης σε αντάλλαγμα γι’ αυτήν, τον καθιστούν αυτομάτως ασθενέστερο μέρος. Αποτέλεσμα αυτής της δομικής ανισότητας είναι ο εργαζόμενος να οδηγείται, και μάλιστα όχι σπάνια, σε αποδοχή όρων που θέτει ο εργοδότης καταχρηστικά, βλάπτοντας τα δικαιώματά του.
Τι είναι η ρήτρα καταβολής εξόδων εκπαίδευσης
Στην πράξη εμφανίζεται συχνά ως ρήτρα η υποχρέωση του εργαζομένου να επιστρέψει στον εργοδότη τα έξοδα που έγιναν για εκπαίδευση, μετεκπαίδευση ή επιμόρφωσή του, αν αποχωρήσει πριν την πάροδο ορισμένης προθεσμίας. Η ρήτρα αυτή στοχεύει στη διατήρηση, προς όφελος του εργοδότη, του δεσμού του εργαζομένου με την επιχείρησή του για ένα χρονικό διάστημα, με αντίστοιχο περιορισμό της ελευθερίας του εργαζόμενου. Μέσο πίεσης για να το καταφέρει αυτό είναι η οικονομική επιβάρυνση που θα υποστεί ο εργαζόμενος στην περίπτωση αποχώρησής του πριν από τον ελάχιστο συμφωνημένο χρόνο.
Ακριβώς λόγω του περιορισμού αυτού κάθε τέτοια ρήτρα χρειάζεται να υποβάλλεται σε έλεγχο του περιεχομένου της για πιθανή καταχρηστικότητά της.
Παράγοντες αξιολόγησης της ρήτρας ως καταχρηστικής
Για να κριθεί αν η ρήτρα καταβολής εξόδων που δαπάνησε ο εργοδότης είναι καταχρηστική, σταθμίζονται τα συμφέροντα των δύο πλευρών. Από την πλευρά του εργαζομένου θα πρέπει να εξετάζονται τα επαγγελματικά οφέλη που αντλεί, η χρονική του δέσμευση και το ύψος των εξόδων που θα κληθεί να καταβάλει. Επιπλέον, σημαντικό κριτήριο είναι ο λόγος για τον οποίο αποχωρεί πρόωρα ο εργαζόμενος.
Επαγγελματικά πλεονεκτήματα
Τα επαγγελματικά πλεονεκτήματα που αποκτά ο εργαζόμενος αποτελούν τον βασικό πυλώνα αξιολόγησης της ρήτρας καταβολής εξόδων εκπαίδευσής του και άρα του ανεκτού του περιορισμού της επαγγελματικής του ελευθερίας. Θα πρέπει να κρίνεται ότι είναι αρκετά ισχυρά ώστε να είναι αποδεκτή πιθανή επιβάρυνσή του με έξοδα σε περίπτωση πρόωρης αποχώρησής του από την επιχείρηση.
Τα επαγγελματικά οφέλη μπορεί να αφορούν τόσο τη βελτίωση των προσωπικών επαγγελματικών δυνατοτήτων του εργαζόμενου όσο και την ανέλιξή του βαθμολογικά ή μισθολογικά εντός της επιχείρησης. Υπάρχει διαφορά μεταξύ της εκπαίδευσης που περιορίζεται στις ανάγκες της επιχείρησης στην οποία ήδη απασχολείται ο εργαζόμενος και της εκπαίδευσης που είναι προσανατολισμένη σε πιο ευρύ πλαίσιο, δηλαδή στη γενικότερη βελτίωση των δεξιοτήτων του. Στη δεύτερη περίπτωση τα επαγγελματικά οφέλη είναι ευλόγως μεγαλύτερα.
Χρονική δέσμευση
Κριτήριο ελέγχου της καταχρηστικότητας της ρήτρας επιστροφής εξόδων εκπαίδευσης αποτελεί και η χρονική δέσμευση του εργαζόμενου με την επιχείρηση. Όσο μεγαλύτερος είναι ο χρόνος, τόσο πιο πιθανό να θεωρηθεί η ρήτρα καταχρηστική. Στην Ελλάδα, σε αντίθεση με άλλες χώρες, δεν έχει θεσπιστεί συγκεκριμένο πλαίσιο δέσμευσης.
Το ύψος των εξόδων
Κριτήριο ελέγχου της καταχρηστικότητας είναι και το ύψος των εξόδων που θα κληθεί να καταβάλει ο εργαζόμενος, με γνώμονα την προστασία του από υπέρμετρη βλάβη των συμφερόντων του και δυσανάλογη οικονομική του ζημία. Σύμφωνα με την αρχή της διαφάνειας, το ύψος της δαπάνης θα πρέπει να οριστεί ρητά, άλλως να μπορεί να προσδιοριστεί με τη μεγαλύτερη δυνατή ακρίβεια, ενώ θα πρέπει να ανταποκρίνεται στο πραγματικό ποσό που δαπανήθηκε από τον εργοδότη και να ισοσκελίζεται με τον χρόνο παραμονής του εργαζομένου στην επιχείρηση (να μην είναι δυσανάλογο).
Ο λόγος της πρόωρης λύσης της σύμβασης
Για να ισχύσει η ρήτρα καταβολής εξόδων δεν αρκεί απλώς η πρόωρη αποχώρηση του εργαζομένου από την εργασία του. Απαιτείται η αποχώρηση αυτή να συνδέεται αποκλειστικά με το πρόσωπο του εργαζόμενου, έτσι ώστε να θεωρείται ότι η ενεργοποίηση ή μη της ρήτρας επηρεάζεται άμεσα απ’ αυτόν. Τέτοιες περιπτώσεις δεν θεωρούνται αυτές στις οποίες υπάρχει αντισυμβατική συμπεριφορά του εργοδότη που προκαλεί την αποχώρηση του εργαζομένου. Τότε η πρόωρη αποχώρηση θεωρείται δικαιολογημένη.
Η ανεπιτυχής ολοκλήρωση της εκπαίδευσης ως λόγος ενεργοποίησης της ρήτρας
Για να ζητηθεί από τον εργοδότη η καταβολή εξόδων εκπαίδευσης, θα πρέπει η ενδεχόμενη ανεπιτυχής ολοκλήρωση να οφείλεται σε υπαιτιότητα του εργαζόμενου (π.χ. αμέλειά του να προετοιμαστεί). Όταν δεν μπορεί το αποτέλεσμα αυτό να αποδοθεί σε υπαιτιότητα του εργαζόμενου τότε η σχετική ρήτρα δεν εφαρμόζεται.