Δικαιώματα εργαζόμενουΜερική απασχόλησηΤι είναι η ετοιμότητα προς εργασία

Τελευταία ενημέρωση: 6 Οκτωβρίου 2022

Γράφει η Δικηγόρος – εργατολόγος Παναγιώτα Γούλα | Δικηγορικό γραφείο εργατικού δικαίου Δημήτρης Βλαχόπουλος & συνεργάτες

Εξαρτημένη εργασία μπορεί να υπάρχει, όχι μόνο στις περιπτώσεις που ο εργαζόμενος παρέχει την εργασία του με τη στενή έννοια του όρου αλλά και σε περιπτώσεις στις οποίες απλώς δεσμεύεται η ελευθερία του με την ανάληψη της υποχρέωσης να παραμένει σε ετοιμότητα προς παροχή της εργασίας του, όταν αυτή απαιτηθεί από τον εργοδότη.

Η ετοιμότητα προς εργασία διακρίνεται, ανάλογα με το βαθμό δέσμευσης του εργαζόμενου, σε γνήσια και μη γνήσια (απλή) ετοιμότητα.

Τι είναι η γνήσια ετοιμότητα προς εργασία

Στη γνήσια ετοιμότητα, ο εργαζόμενος οφείλει να βρίσκεται σε ορισμένο τόπο (της επιχείρησης ή και εκτός αυτής, απ’ όπου πάντως, μόλις κληθεί, πρέπει να έχει τη δυνατότητα να μεταβεί άμεσα στον τόπο εργασίας) και για συγκεκριμένο χρόνο, διατηρώντας τις πνευματικές και σωματικές του δυνάμεις σε ένταση, ώστε να είναι σε θέση να προσφέρει τις υπηρεσίες του αμέσως μόλις απαιτηθούν από τον εργοδότη ή τις περιστάσεις. Στις περιπτώσεις που ο εργαζόμενος τελεί υπό καθεστώς γνήσιας ετοιμότητας, οφείλει να διατηρεί σε διαρκή εγρήγορση τις δυνάμεις του, και ως εκ τούτου πρόκειται για πλήρη απασχόληση, ανεξάρτητα από το αν θα απαιτηθεί πραγματικά ή όχι η παροχή της εργασίας. Η γνήσια ετοιμότητα συνεπάγεται την πλήρη εφαρμογή όλων των διατάξεων της εργατικής νομοθεσίας και ειδικότερα αυτών για τα ελάχιστα όρια αμοιβής και τις προσαυξήσεις ή αποζημιώσεις της νυκτερινής, υπερωριακής ή άλλης εργασίας σε ημέρα Kυριακή, αργίας ή ανάπαυσης.

Ενδεικτικά παραδείγματα γνήσιας ετοιμότητας:

1. Σε γνήσια ετοιμότητα τελεί οδηγός φορτηγού αυτοκινήτου που εκτελεί μεταφορές στο εσωτερικό και σε χώρες του εξωτερικού, όταν δεν διακόπτεται ο υφιστάμενος με τον εργοδότη δεσμός μετά την επιστροφή από κάθε ταξίδι στο εξωτερικό, αλλά ο οδηγός είναι υποχρεωμένος να παραμένει σε συγκεκριμένη πόλη και να βρίσκεται σε ετοιμότητα προκειμένου να λάβει ανά πάσα στιγμήν οδηγίες για την εκτέλεση νέας μεταφοράς.
2. Σε γνήσια ετοιμότητα τελεί ο συνοδηγός πούλμαν όταν παραμένει στη θέση του για να βοηθά τον οδηγό.
3. Σε γνήσια ετοιμότητα τελεί ο οδηγός φορτηγού ο οποίος απασχολείται στον ανεφοδιασμό καταστημάτων σε διάφορες πόλεις και μετά το πέρας της διαδικασίας αυτής επιστρέφει στη βάση του. Παρότι κατά το χρόνο φόρτωσης και εκφόρτωσης του αυτοκινήτου σε κάθε κατάστημα, ο ίδιος δεν συμμετείχε στη διαδικασία αυτή, διατηρούσε σε εγρήγορση τις σωματικές και ψυχικές του δυνάμεις προκειμένου, αμέσως μετά την ολοκλήρωσή της, να συνεχίσει το προγραμματισμένο δρομολόγιο.
4. Σε γνήσια ετοιμότητα τελεί η αποκλειστική νοσοκόμα κλινήρη ασθενή ηλικιωμένου, η οποία παρείχε στον ασθενή πάσης φύσεως φροντίδες και περιποιήσεις, παραμένοντας κοντά του σε διαρκή εγρήγορση, προκειμένου να προσφέρει τις υπηρεσίες της οποτεδήποτε παρίστατο ανάγκη.

Τι είναι η μη γνήσια ετοιμότητα προς εργασία

Στη μη γνήσια (απλή) ετοιμότητα προς εργασία και στην ετοιμότητα κλήσης (οn call),  ο εργαζόμενος αναλαμβάνει την υποχρέωση να περιορίσει μόνο κατά ένα μέρος την ελευθερία των κινήσεών του υπέρ του εργοδότη, προκειμένου να μπορεί να προσφέρει την εργασία του οποτεδήποτε του ζητηθεί, διατηρώντας παράλληλα την ευχέρεια να αναπαύεται ή να βρίσκεται μακριά από τον τόπο εργασίας και επιδιδόμενος, ενδεχομένως, σε άλλες ασχολίες. Γίνεται λόγος για «σύμβαση μη γνήσιας ετοιμότητας προς εργασία» (απλής ετοιμότητας ή ετοιμότητας κλήσης) διότι η δέσμευση της ελευθερίας του εργαζομένου είναι περιορισμένη και δεν απαιτεί διαρκή εγρήγορση των σωματικών ή πνευματικών δυνάμεών του. Γι’ αυτό και στην περίπτωση αυτή δεν έχουν εφαρμογή όλες οι διατάξεις της εργατικής νομοθεσίας και ειδικότερα αυτές για τα ελάχιστα όρια αμοιβής και τις προσαυξήσεις ή αποζημιώσεις της νυκτερινής, υπερωριακής ή άλλης εργασίας κατά τις Kυριακές ή αργίες, αλλά οφείλεται μόνο ο μισθός που συμφωνήθηκε ή άλλως ο συνηθισμένος μισθός.

Μεταξύ των περιπτώσεων αυτών είναι δυνατόν, στο πλαίσιο της αρχής της ελευθερίας των συμβάσεων (άρθρο 361 AK), να υπάρξουν και ενδιάμεσες «βαθμίδες ετοιμότητας», ανάλογα με την ένταση της απαιτούμενης εγρήγορσης του εργαζόμενου, οπότε ανάλογα υπολογίζονται και οι αποδοχές του.

Ενδεικτικά παραδείγματα μη γνήσιας ετοιμότητας / ετοιμότητας κλήσης:

1. Σε μη γνήσια ετοιμότητα τελούν οι φύλακες αποθηκών ή εργοστασίων εφόσον αυτοί μπορούν να βρίσκονται στον προς φύλαξη χώρο σε ειδικά διαμορφωμένο χώρο στον οποίο μπορούν να κοιμηθούν ή να απασχοληθούν με άλλες εργασίες χωρίς να είναι υποχρεωμένοι να διατηρούν σε ετοιμότητα και εγρήγορση τις σωματικές και πνευματικές τους δυνάμεις.
2. Σε μη γνήσια ετοιμότητα τελεί ο νυχτοφύλακας που απλώς διανυκτερεύει στο εργοστάσιο και κοιμάται σε κατάλληλο χώρο, έχοντας ως μόνη υποχρέωση την ειδοποίηση του διαχειριστή αν αντιληφθεί πυρκαγιά ή απόπειρα κλοπής.
3. Σε μη γνήσια ετοιμότητα τελεί ο οδηγός ασθενοφόρου σε θεραπευτήριο, που έχει αναλάβει, μετά τη λήξη του ωραρίου του και την απομάκρυνση από τον χώρο του Νοσοκομείου, την υποχρέωση να περιορίσει μερικώς την ελευθερία του, χωρίς να διατηρεί σε εγρήγορση τις σωματικές και πνευματικές του δυνάμεις.
4. Σε απλή ετοιμότητα τελεί επιστάτρια γηπέδου με σύμβαση τετράωρης μερικής απασχόλησης η οποία ανέλαβε την υποχρέωση μετά το πέρας του τετραώρου να παραμένει καθ’ όλο το υπόλοιπο εικοσιτετράωρο σε κατοικία εντός του γηπέδου, χωρίς να διατηρεί σε εγρήγορση τις σωματικές και πνευματικές της δυνάμεις, για το σύνολο δε της εργασίας της λάμβανε συνολικό μηνιαίο μισθό.

Μερικώς απασχολούμενοι και ετοιμότητα προς εργασία

Σύμφωνα με το άρθρο 38 του Ν. 1892/1990 «αν η μερική απασχόληση έχει καθοριστεί με ημερήσιο ωράριο μικρότερης διάρκειας από το κανονικό, η παροχή της συμφωνημένης εργασίας των μερικώς απασχολούμενων πρέπει να είναι συνεχόμενη και να παρέχεται μία φορά την ημέρα. Η διάταξη του προηγούμενου εδαφίου δεν εφαρμόζεται στους οδηγούς αυτοκινήτων μεταφοράς μαθητών, νηπίων και βρεφών και στους συνοδούς αυτών που εργάζονται στα ιδιωτικά εκπαιδευτήρια, στους παιδικούς και βρεφονηπιακούς σταθμούς και στα νηπιαγωγεία, καθώς και στους καθηγητές που εργάζονται στα φροντιστήρια ξένων γλωσσών και μέσης εκπαίδευσης.»

Ωστόσο, με τον νέο νόμο 4808/2021 το πλαίσιο απασχόλησης των μερικώς απασχολούμενων μεταβλήθηκε, αφήνοντας περιθώρια για καταστρατηγήσεις. Συγκεκριμένα, δόθηκε η δυνατότητα να παρέχεται εργασία σε διάστημα μη συνεχόμενο, σε σχέση με το συμφωνημένο ωράριο της ίδιας ημέρας, υπό την επιφύλαξη των διατάξεων περί ημερήσιας ανάπαυσης. Ως δικλίδα ασφαλείας ο νομοθέτης εισάγει μόνο τη σύμφωνη γνώμη του εργαζομένου. Η ρύθμιση αυτή δημιουργεί μεγαλύτερο προβληματισμό σε περιπτώσεις κατά τις οποίες η σύμβαση μερικής απασχόλησης συνδυάζεται με καταστάσεις απλής ετοιμότητας προς εργασία, δημιουργώντας τον εξής κίνδυνο: Εργαζόμενοι με συμβάσεις απασχόλησης μιας ή δύο ωρών να βρίσκονται σε απλή ετοιμότητα προς εργασία, καλούμενοι να εργαστούν ξανά για μικρό χρονικό διάστημα μετά από αναμονή πολλών ωρών, χωρίς μάλιστα να γίνεται μνεία σε οποιοδήποτε όριο κλήσεων για παροχή πρόσθετης εργασίας στη μερική απασχόληση. Για παράδειγμα, σε ένα ακραίο σενάριο, και εφόσον εξασφαλιστεί η σύμφωνη γνώμη του εργαζομένου και τηρούνται οι διατάξεις που αφορούν στην ημερήσια ανάπαυσή του, θα μπορούσε αυτός να καλείται πολλές φορές μέσα στην ίδια ημέρα για να παράσχει την εργασία του για 1 ή 2 ώρες ανά κλήση και στο ενδιάμεσο διάστημα να τελεί υπό καθεστώς απλής ετοιμότητας.

Τηλε-ετοιμότητα εργαζομένων

Η σύμβαση τηλεργασίας, λόγω του ευέλικτου χαρακτήρα της, μπορεί να προκαλέσει σύγχυση ανάμεσα στα όρια επαγγελματικής και προσωπικής ζωής, χρόνου εργασίας και ελεύθερου χρόνου. Οι δυνατότητες τηλεργασίας και τηλε-ετοιμότητας των απασχολούμενων συχνά δυσχεραίνουν τον υπολογισμό του εργάσιμου χρόνου και οδηγούν στη μείωση της αμειβόμενης εργασίας αλλά και στην παράλληλη διεύρυνση της δέσμευσης του εργαζομένου.

Τα ανωτέρω ζητήματα επιχείρησε να επιλύσει ο Ν. 4808/2021, προβλέποντας ότι εντός οκτώ (8) ημερών από την έναρξη της τηλεργασίας ο εργοδότης υποχρεούται να γνωστοποιήσει στον εργαζόμενο με οποιονδήποτε πρόσφορο τρόπο, περιλαμβανομένου και του ηλεκτρονικού ταχυδρομείου, τους όρους εργασίας που διαφοροποιούνται λόγω της τηλεργασίας, και εφόσον υπάρχει συμφωνία περί τηλε-ετοιμότητας, τα χρονικά όρια αυτής και τις προθεσμίες ανταπόκρισης του εργαζομένου.